Nga Arben Isaraj-
Pavarësia e magjistratit nuk është vetëm pavarësi juridike në marrjen e vendimit. Ajo kërkon edhe garanci materiale që e vendosin gjyqtarin ose prokurorin në kushte të përshtatshme për ushtrimin e funksionit, pa varësi ekonomike dhe pa rrezikun që trajtimi financiar të përdoret si instrument ndikimi, presioni ose ndëshkimi institucional.
Në rendin juridik shqiptar, kjo lidhje ndërmjet pagës dhe pavarësisë shprehet në mënyrë të drejtpërdrejtë si në Kushtetutë, ashtu edhe në legjislacionin për statusin e magjistratëve. Neni 138 i Kushtetutës vendos parimin e mbrojtjes së pagës dhe përfitimeve të tjera të gjyqtarit nga ulja, duke parashikuar vetëm përjashtime të përcaktuara shprehimisht: kur kërkohen masa të përgjithshme ekonomiko-financiare për përballimin e situatave të vështira financiare të vendit ose emergjencave të tjera kombëtare; kur gjyqtari kthehet në detyrën e mëparshme; si dhe në rast mase disiplinore ose vlerësimi të pamjaftueshëm profesional, sipas ligjit.
Kjo garanci duhet lexuar së bashku me parimin kushtetues sipas të cilit gjyqtarët janë të pavarur dhe u nënshtrohen vetëm Kushtetutës dhe ligjeve, ndërsa ndërhyrja në veprimtarinë e gjykatave ose të gjyqtarëve sjell përgjegjësi sipas ligjit. Në këtë kuptim, paprekshmëria relative e pagës nuk është thjesht një e drejtë ekonomike individuale, por një element i statusit kushtetues të gjyqtarit dhe një garanci kundër përdorimit të instrumenteve financiare për të ndikuar në ushtrimin e funksionit gjyqësor.
Ligji nr. 96/2016, “Për statusin e gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”, e shpreh edhe më qartë këtë funksion garantues. Sipas nenit 11, paga dhe përfitimet e tjera financiare të magjistratit duhet të jenë në përputhje me dinjitetin e detyrës dhe të jenë të përshtatshme për të garantuar pavarësinë dhe mbrojtjen nga ndërhyrjet e jashtme në ushtrimin e funksionit. Ligji e lidh, pra, shprehimisht nivelin e trajtimit financiar me pavarësinë institucionale të magjistratit.
Neni 12 i të njëjtit ligj përcakton strukturën e pagës, grupet e pagave sipas nivelit dhe funksionit, shtesën për vjetërsi, shtesat sipas grupit, pozicionit drejtues dhe, për magjistratët e strukturave të posaçme kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, shtesën për vështirësi pune. Kjo tregon se ligjvënësi nuk e koncepton pagën e magjistratit si një shumë uniforme, por si një sistem të lidhur me nivelin e përgjegjësisë, hierarkinë funksionale, vjetërsinë, specializimin dhe vështirësinë e detyrës.
Po aq i rëndësishëm është neni 22 i ligjit nr. 96/2016, i cili rregullon paprekshmërinë e pagës dhe përfitimeve të tjera financiare të magjistratit dhe përcakton rastet në të cilat mund të bëhet ulja e tyre. Ekzistenca e këtyre kufizimeve ligjore konfirmon se ndryshimi i statusit financiar të magjistratit nuk mund të jetë produkt i një vendimmarrjeje diskrecionale politike ose administrative.
Ky standard përputhet me Recommendation CM/Rec(2010)12 të Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës. Paragrafët 53 dhe 54 të këtij instrumenti kërkojnë që rregullat kryesore për sistemin e pagave të gjyqtarëve profesionistë të përcaktohen me ligj dhe që paga e tyre të jetë në përpjesëtim me profesionin dhe përgjegjësitë, si dhe e mjaftueshme për t’i mbrojtur nga nxitjet që synojnë të ndikojnë në vendimmarrje. Rekomandimi kërkon gjithashtu garanci ligjore kundër uljeve të pagave që synojnë posaçërisht gjyqtarët.
Në të njëjtën linjë, Komisioni i Venecias ka theksuar se niveli i pagës së gjyqtarëve duhet të garantohet me ligj. Por standardi i tij shkon edhe përtej pagës individuale: edhe në periudha krize, funksionimi i duhur dhe pavarësia e gjyqësorit nuk duhet të vihen në rrezik; financimi i gjykatave nuk duhet të varet nga vendime diskrecionale të organeve të tjera shtetërore, por duhet të sigurohet në mënyrë të qëndrueshme, mbi kritere objektive dhe transparente.
Ky standard është me rëndësi të veçantë për marrëdhëniet ndërmjet gjyqësorit, ekzekutivit dhe legjislativit. Fakti që Kuvendi miraton buxhetin dhe që ekzekutivi ushtron kompetenca të rëndësishme në politikën financiare nuk nënkupton se këto kompetenca mund të përdoren për të krijuar varësi të gjyqësorit. Kompetenca buxhetore duhet të ushtrohet duke respektuar statusin kushtetues të pushtetit gjyqësor dhe jo si mjet ndikimi mbi vendimmarrjen e tij.
Për rrjedhojë, cenimi i pavarësisë materiale mund të marrë disa forma: ulje selektive të pagave, ndryshime arbitrare të sistemit të shpërblimit, mosindeksim të pajustifikuar, kufizim të burimeve institucionale ose krijim të një varësie të tillë buxhetore që mund të përdoret për të ndikuar mbi funksionimin e gjykatave. Jo çdo ndryshim financiar përbën, në vetvete, cenim të pavarësisë; vlerësimi duhet të marrë parasysh bazën ligjore, karakterin e përgjithshëm ose selektiv të masës, objektivitetin e kritereve, proporcionalitetin dhe ndikimin real mbi aftësinë e gjyqësorit për të ushtruar funksionin në mënyrë të pavarur.
Për këtë arsye, mbrojtja materiale e magjistratit duhet parë në dy nivele të lidhura: së pari, “paga individuale duhet të jetë e përshtatshme, e parashikueshme dhe e mbrojtur nga ndërhyrjet arbitrare”; së dyti, “sistemi gjyqësor duhet të disponojë financim të qëndrueshëm dhe të mjaftueshëm për të ushtruar funksionet e veta pa varësi institucionale nga ekzekutivi ose legjislativi”.
Në këtë kuptim, niveli i pagës nuk përbën privilegj personal të magjistratit. Ai është pjesë e arkitekturës së pavarësisë së drejtësisë. Qëllimi i garancisë është që qytetari të gjykohet nga një gjyqtar dhe të përballet me një prokuror që nuk varen ekonomikisht nga vullneti i pushteteve të tjera dhe që nuk kanë arsye të druajnë se ushtrimi i pavarur i funksionit mund të sjellë pasoja financiare ose institucionale ndaj tyre.
Pak referenca:
1. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, neni 138, i ndryshuar me ligjin nr. 76/2016, datë 22.7.2016. Dispozita parashikon se paga dhe përfitimet e tjera të gjyqtarit nuk mund të ulen, përveç rasteve të përcaktuara në shkronjat “a”–“c” të këtij neni. Teksti zyrtar i përditësuar: Qendra e Botimeve Zyrtare.
Po aty, neni 145, pikat 1 dhe 3: pavarësia e gjyqtarëve dhe ndalimi i ndërhyrjes në veprimtarinë e gjykatave ose të gjyqtarëve.
2. Ligji nr. 96/2016, datë 6.10.2016, “Për statusin e gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”, i ndryshuar, neni 11, pika 1. Dispozita kërkon që paga dhe përfitimet financiare të jenë në përputhje me dinjitetin e detyrës dhe të përshtatshme për garantimin e pavarësisë dhe mbrojtjen nga ndërhyrjet e jashtme.
Po aty, neni 12, veçanërisht pikat 1–5. Ligji parashikon grupet G1, G2 dhe G3, shtesën për vjetërsi dhe elementet përbërëse të pagës bruto; për funksionet e posaçme kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar parashikohet edhe shtesë për vështirësi pune.
Po aty, neni 22, “Paprekshmëria e pagës dhe përfitimeve të tjera financiare të magjistratit”. Shih edhe nenet përkatëse mbi rastet ligjore të uljes së pagës dhe masat disiplinore.
3. Council of Europe, Committee of Ministers, Recommendation CM/Rec(2010)12, *Judges: independence, efficiency and responsibilities*, 17 November 2010, paras. 53–54. Rekomandimi kërkon që sistemi i pagave të mbështetet në ligj, që shpërblimi të jetë në përpjesëtim me profesionin dhe përgjegjësinë dhe të jetë i mjaftueshëm për mbrojtjen nga ndikimet e papërshtatshme; parashikon gjithashtu garanci kundër uljeve që drejtohen specifikisht ndaj gjyqtarëve.
4. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission), “Report on the Independence of the Judicial System – Part I: The Independence of Judges”, CDL-AD(2010)004, adopted at the 82nd Plenary Session, Venice, 12–13 March 2010, paras. 51–53. Komisioni kërkon që niveli i pagës të garantohet me ligj dhe që financimi i gjykatave të jetë i qëndrueshëm, mbi kritere objektive dhe transparente, jo rezultat i vendimeve diskrecionale të organeve shtetërore.
