NGa Arben Isaraj-
Në diskursin bashkëkohor juridiko-politik, drejtësia shpesh perceptohet si një pushtet i krahasueshëm me pushtetin legjislativ dhe ekzekutiv. Ky perceptim, i ushqyer nga tensionet ndërinstitucionale dhe nga roli në rritje i gjyqësorit në kontrollin e veprimtarisë shtetërore, rrezikon të deformojë kuptimin thelbësor të funksionit të drejtësisë. Në të vërtetë, drejtësia nuk është pushtet në kuptimin e sundimit politik, por një funksion kushtetues i projektuar për të kufizuar, balancuar dhe nënshtruar pushtetin ndaj ligjit.
1. Koncepti i pushtetit dhe keqinterpretimi i drejtësisë
Në teorinë politike, pushteti përkufizohet si aftësia për të imponuar vendime detyruese në një bashkësi të caktuar. Në këtë kuptim, pushteti lidhet drejtpërdrejt me qeverisjen dhe me prodhimin e vullnetit politik.
Drejtësia, përkundrazi, nuk krijon vullnet politik dhe as nuk përcakton orientimin e qeverisjes; ajo interpreton dhe zbaton normat juridike, duke kontrolluar pajtueshmërinë e ushtrimit të pushtetit me rendin kushtetues. Për këtë arsye, ajo nuk duhet kuptuar si pushtet sundues, por si funksion interpretues, garantues dhe kontrollues.
2. Drejtësia në kuadër të shtetit të së drejtës
Koncepti i shtetit të së drejtës presupozon që çdo formë pushteti i nënshtrohet ligjit. Në këtë rend, drejtësia është institucioni që garanton këtë nënshtrim.
Ky funksion është konkretizuar në mënyrë të qartë në jurisprudencën e European Court of Human Rights, e cila ka theksuar se e drejta për një gjykatë të pavarur dhe të paanshme është element thelbësor i shtetit të së drejtës. Në çështjen Campbell and Fell v. United Kingdom (1984), Gjykata vendosi standarde për pavarësinë gjyqësore, ndërsa në Baka v. Hungary (2016) theksoi se ndërhyrjet politike në gjyqësor cenojnë drejtpërdrejt shtetin e së drejtës.
Në mënyrë të ngjashme, Court of Justice of the European Union ka afirmuar se pavarësia e gjyqësorit është kusht për zbatimin efektiv të së drejtës së Bashkimit Evropian.
3. Ndarja e pushteteve dhe roli kufizues i gjyqësorit
Parimi i ndarjes së pushteteve, i artikuluar nga Montesquieu, synon të parandalojë përqendrimin e pushtetit në një autoritet të vetëm.
Brenda kësaj arkitekture, gjyqësori nuk krijon politika publike, por kontrollon përputhshmërinë e tyre me ligjin. Në këtë kuptim, fuqia e tij është kufizuese dhe jo sunduese. Kjo qasje është konfirmuar edhe nga jurisprudenca e ECHR, e cila e konsideron pavarësinë gjyqësore si garanci kundër ndërhyrjeve të pushtetit politik.
4. Perceptimi i “pushtetit të tepërt” të drejtësisë
Në kontekste ku shteti i së drejtës është i brishtë, çdo forcim i rolit të drejtësisë mund të perceptohet si teprim. Ky perceptim shpesh lidhet me mungesën e kulturës juridike dhe me rezistencën ndaj kontrollit institucional.
Siç vëren Friedrich Hayek, kufizimi i pushtetit shpesh perceptohet si pengesë nga ata që janë mësuar ta ushtrojnë atë pa kufij. Në këtë kuptim, ajo që etiketohet si “pushtet i tepërt” i drejtësisë është në fakt rikthimi i saj në funksionin e vet kushtetues.
5. Drejtësia si garanci e integritetit institucional (dimensioni shqiptar)
Ky funksion kufizues reflektohet edhe në praktikën e Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë, e cila ka theksuar se parimi i shtetit të së drejtës kërkon që çdo organ publik të veprojë brenda kufijve të kompetencave të tij dhe se kontrolli kushtetues është mekanizëm për garantimin e kësaj balance.
Gjykata ka pohuar se ndarja e pushteteve nuk nënkupton izolim të tyre, por kontroll dhe balancim reciprok, duke konfirmuar rolin e drejtësisë “si kufizues i pushtetit dhe jo si rival i tij”.
Në të njëjtën linjë, Ronald Dworkin argumenton se respektimi i të drejtave dhe i parimeve juridike është kusht për legjitimitetin e çdo sistemi politik.
Si përfundim, “drejtësia nuk është pushtet për të sunduar, por funksion për të kufizuar pushtetin.” Ky dallim ka implikime të drejtpërdrejta për mënyrën se si konceptohet shteti i së drejtës dhe balanca ndërinstitucionale.
Një drejtësi e pavarur nuk përbën “kërcënim për demokracinë”, por është një nga “garancitë më të forta” të saj, sepse siguron që pushteti të ushtrohet brenda kufijve të ligjit dhe në respekt të të drejtave themelore.
