Nga Engjëll SERJANI
(Eksploruesit e legjendave të Vjosë përballen me misteret e Shkëmbit dhe Shpelles së Dokos)
Një gjeomonument që gjendet mes bukurisë së natyrës, gjurmëve të besimit të hershëm dhe rrëfimeve të banorëve te zonës mbetet një mister që pret të zbulohet. Grupi i ekspeditës se projektit “Legjendat dhe baladat e Vjosës” u ndal për eksplorim në zonën Luftinjë, Buz, Maricaj, Gllavë, Arrzë e Madhe dhe vëmëndjen e tyre e tërhoqi nje shkëmb i lartë që vendasit e quanin Shkembi i Dokos Ky shkëmb që fsheh shume mistere ndodhet në nasin kodrinor anën e djathtë të Vjosës, mes vendbanimeve të Maricajt, Xhafajt dhe Vagalatit, të Tepelenës. Natyra ka krijuar këtu peizazhe që mbartin jo vetëm bukuri, por edhe histori e mistere ende të pazbuluara. Ky gjeomonument gjendet më pranë Maricajt. Në brendësinë e tij ndodhet një shpellë që ka tërhequr vëmendjen jo vetëm të banorëve të zonës, por edhe të disa eksploruesve. Shkëmbi, që sipas një shkrimi të botuar më herët në gazetën Tema arrin rreth 20 metra lartësi, fsheh në brendësi një guvë të madhe. Vështirësia e hyrjes dhe pozicioni i saj e kanë bërë këtë vend pak të njohur dhe të vështirë për t’u eksploruar. Por ajo që e bën Shpellën e Dokos veçanërisht interesante nuk është vetëm formimi i saj natyror, por edhe ajo që është rrëfyer për brendësinë e saj. Ataa që e kanë eksploruar thonë se në brendësi të saj gjenden gjurmët e një kishe të fshehur në shkëmb Në një shkrim të botuar në vitin 2009 në blogun e studiuesit e publicistit Fatmir Terziu, përcillen të dhëna për eksplorimin e Shpellës së Dokos dhe për gjurmët që mendohet se ruhen brenda saj. Sipas këtij rrëfimi, nje person i quajtur Mazllëm Hoxha, i lidhur me litar, zbriti në brendësi të shkëmbit për të eksploruar një mjedis që përshkruhet si kishë-shpellë. Në muret e saj, sipas autorit, dalloheshin piktura murale me figura të Krishtit, Shën Marisë dhe shenjtorëve të tjerë. Përmenden gjithashtu shenja që mund të dëshmojnë përdorimin e një shkalle druri për të hyrë në këtë mjedis të vështirë. Rrëfimi shkon edhe më tej: eksploruesit thuhet se lanë brenda një libër me emrat dhe firmat e pjesëtarëve të grupit. Nëse ky libër gjendet ende, ai mund të përbëjë një dëshmi me interes për historinë e eksplorimit të shpellës. Këto të dhëna e bëjnë të domosdoshëm një verifikim nga specialistët e trashëgimisë kulturore, arkeologjisë dhe speleologjisë.
Pa një studim të drejtpërdrejtë,vështire se mund të përcaktohet me siguri mosha e pikturave, periudha e përdorimit të shpellës apo rëndësia e saj historike. Banorwt na thane se nga brendësia vjen një zhurmë misterioze Kësisoj Shpella e Dokos ka edhe një anë tjetër, që lidhet me përfytyrimin popullor dhe me frikën që ngjall e panjohura. Sipas informacionevetë përcjellë nga banorë të zonës, nga brendësia e shpellës dëgjohet një zhurmë e madhe, e cila e bën eksplorimin e saj të frikshëm. Ky është një detaj që meriton vëmendje të veçantë, sepse mund të përbëjë bërthamën e një rrëfimi popullor ende të padokumentuar. Deri tani, nuk kemi gjetur një legjendë të botuar që ta lidhë shprehimisht këtë zhurmë me Shpellën e Dokos. Prandaj, ajo duhet trajtuar si një dëshmi gojore që kërkon hulumtim: kush e ka dëgjuar, në çfarë rrethanash është dëgjuar dhe si e kanë shpjeguar banorët ndër breza? Në të njëjtin shkrim të vitit 2009 përmendet edhe një shpellë tjetër, e cilësuar nga autori si “Shpella e Frikës”, ku një eksplorues kishte dëgjuar një tingull të frikshëm në thellësi. Megjithatë, autori i dallon dy shpellat. Zhurma mund të ketë një shpjegim natyror, që lidhet me qarkullimin e ajrit, formën e zgavrës apo ndonjë rrjedhë uji. Por pa një vëzhgim në terren, çdo shpjegim mbetet vetëm hipotezë. Një pasuri që pret të njihet Shkëmbi dhe Shpella e Dokos përfaqësojnë një pikë takimi mes trashëgimisë natyrore dhe asaj kulturore. Nëse vërtetohen gjurmët e kishës-shpellë, pikturat murale dhe mbishkrimet e përmendura në rrëfimet e botuara, atëherë rëndësia e këtij vendi do të shkonte përtej një formacioni të veçantë. Ndërkohë, dëshmitë e banorëve për zhurmën misterioze mund të ndihmojnë të zbulohet ndoshta një shtresë tjetër e trashëgimisë: mënyrën se si njerëzit e kanë përjetuar, interpretuar dhe përcjellë këtë vend të pazakontë. Për këtë arsye, hulumtimi duhet të zhvillohet në dy drejtime: dokumentimi i kujdesshëm i rrëfimeve gojore dhe verifikimi profesional i veçorive natyrore e kulturore të shpellës. Eksplorimi, për shkak të vështirësisë së hyrjes, duhet t’u besohet specialistëve dhe të mos kryhet pa masa të përshtatshme sigurie. Shpella e Dokos mbetet një mister që meriton të ndriçohet. Jo duke i shndërruar hamendësimet në fakte, por duke mbledhur dëshmitë, duke ruajtur kujtesën e banorëve dhe duke kërkuar prova që mund të zbulojnë historinë e vërtetë të këtij gjeomonumenti të veçantë të trevës së Vjosës. Burime që i referohen Fatmir Terziu, përcjellin rrëfime për eksplorimin e Shpellës së Dokos dhe të një shpelle tjetër të quajtur “Shpella e Frikës”. Shkëmbi i Dokos, guva e brendshme dhe traditën lokale flasin për ekzistencën e një kishe me piktura murale.
