Nga Dashnor Kokonozi-
Fundi i pushimeve shkollore, sillte rregullisht edhe ditën e ndarjes sonë. Ajo përkulej të më puthte, duke mos harruar kurrë të më fshinte faqet me duart e saj. Pastaj ngrihej e më shihte me kujdes. Më kërkonte të rrotullohesha. Si sigurohej se isha i tëri, atëherë më linte të ikja.
Në çastin që do të kapërceja pragun e portës së madhe të oborrit, do ta dëgjoja të më thoshte nga pas:
— Mos harro. Të fala kujt të pyesë për mua…
Është një frazë që më ka ndjekur gjithë jetën. Çka më prek e më turbullon më shumë, çka më sjell lotët në sy, është se ajo e dinte që pak vetë do të më pyesnin për të. Se të gjithë mendonin se ajo ishte ashtu siç kishte qenë gjithnjë, aty ku kishte qenë gjithnjë. Dhe kjo, që kur kishte filluar bota.
E shoh ende aty; shoh oborrin e madh, pemën e hides në mes të tij, tre hurma, një kumbull “zemërkuqe”, pastaj pjergullën e madhe të rrushit: si një tendë mbretërore, nën hijen e së cilës shtrihej tavolina e përjetshme ku mblidheshim të gjithë. Atëhere kur gjinia ishte bashkë. Kujtoj fare qartë fashat dhe njollat laramane e të shndritshme të dritës së diellit, ato që gjethet e vilat e rrushit u jepnin leje të kalonin e të binin mbi tavolinë.
– Të fala kujt të pyesë për mua…
Nuk më duken më si fjalë, por si një vibrim në ajër, si një rrezatim i beftë drite që ngrihet tutje e shkon në qiell.
E bashkë me të shoh shtatoren e saj të brishtë, me duart të mbledhura para vetes, me kokën lehtësisht të përkulur anash, me merhamanin e bardhë. Dhe si gjithnjë, rrotull saj lodronte në ajër aroma e mirë e “levereve” që thaheshin në diell, një aromë që e ndjej edhe sot.
Nuk më përcillte kurrë deri te porta e madhe, se e kishte për keq. Mendonte se nuk do të vija më.
Për shumë vite fjalët e saj më dukeshin si shprehi e zakonshme e një gjysheje të moshuar, një nga ato refrene që, për shkak të përsëritjes, bëhen të pandjeshëm, humbasin. Tani kam kuptuar se kjo ishte mënyra e saj për të qëndruar e gjallë midis njerëzve.
Vërtet besoj se e kuptonte që pak njerëz do të pyesnin për të. E dinte. Dhe kjo nuk e mërziste aspak. Ajo kishte thjeshtësinë hyjnore të njerëzve që mendojnë se çdo marrëdhënie, sado e largët, meriton të nderohet.
— Të fala kujt të pyesë për mua.
Isha i bindur se ajo i kishte besuar zërit tim detyrën historike e heroike për ta mbajtur atë të gjallë në kujtesën e të tjerëve. Kujtoj se kur ndonjëherë më pyeste nëse e kisha parë filanin a filanen, unë i thosha po dhe menjëherë shtoja se edhe ata i bënin të fala. Ajo kthente kokën të më shihte. Aq i mjaftonte për të kuptuar se unë gënjeja. Por nuk e bënim veten, as unë e as ajo!
Kjo nuk e trishtonte. Ajo kishte mirësinë e paqme të atyre që nuk presin nga të tjerët të njëjtën gjë që japin. Por fjalët e saj më kujtojnë se edhe gjestet më të rëndomta, një përshëndetje, një interesim i thjeshtë për dikë, janë forma të përjetësimit dhe të mbijetesës së mirësisë në botë. Vizioni i saj për njerzimî mbështetej te dashamirësia. Një dashamirësi e heshtur, pa zhurmë.
— Të fala kujt të pyesë për mua…
Në një jetë tjetër, më të mëvonshme, kur m’u desh ta filloja gjithçka nga e para e të “riprofesionalizohem”, kuptova se sociologët më të mëdhenj të shekullit e kishin njohur dhe studiuar thellë gjyshen time, nonën. Për të dinte shumë edhe vetë Pierre Bourdieu, kur shkruante se në atë padukshmëri që impononte koha, gjyshja ime nuk bënte gjë tjetër veçse përpiqej të ruante “kapitalin” e saj social, vendin që kishte në kujtesën e të tjerëve.
Këtë sot e ndjej brenda vetes. E ndjej si një fill që shkon tej e tutje jetëve tona, aq sa, kur u bëmë me një çun të vogël, vendosëm që edhe ai të kishte “nonën” e tij. Që është edhe e vetmja fjalë shqip që di.
Dhe tani, sa herë që ai e thërret “nonën” e tij duke luajtur nga dhoma në dhomë, unë kthej kokën befas e shoh gjithandej.
Se ndjej edhe një prani tjetër.
