“Ligësia e njerëzve të mirë është shumë e rrezikshme”

Në pamje të parë, thënja e Xhulio Andreotit “Ligësia e njerëzve të mirë është shumë e rrezikshme” duket paradoksale, pasi si mund të jenë “të mirë” njerëzit që bëjnë ligësi?

Por, pikërisht këtu qëndron thelbi etik i saj. Njeriu i mirë nuk përkufizohet vetëm nga qëllimet apo nga vetë-imazhi i tij moral, por nga veprimet konkrete dhe sidomos nga reagimi ndaj padrejtësisë.

• Paradoksi moral i “njeriut të mirë”.

Në filozofinë morale, nocioni i “njeriut të mirë” shpesh ngatërrohet me mungesën e qëllimit të keq. Por, etika klasike dhe ajo moderne bien dakord se mirësia nuk përkufizohet nga qëllimi, por nga marrëdhënia aktive me të mirën.

Një individ mund të ketë ndërgjegje të qetë dhe prapë të jetë moralisht fajtor. Kjo ndodh kur njeriu e sheh të keqen, e njeh atë si të tillë, por zgjedh të mos veprojë.

Kështu lind paradoksi: njeriu i mirë bëhet bartës i së keqes pa e dashur atë.

• E keqja si mungesë veprimi (privatio boni).

Në traditën filozofike, që nga Augustini, e keqja është parë jo si substancë më vete, por si mungesë e së mirës (privatio boni). Në këtë kuptim, ligësia e njerëzve të mirë nuk është agresive, por zbrazëti morale.

Kjo zbrazëti krijohet nga mungesa e guximit, ushqehet nga frika, dhe justifikohet nga racionalizime të përditshme.

Njeriu i mirë nuk shndërrohet në tiran, por në bashkëjetues me padrejtësinë.

• Banalizimi i së keqes dhe normalizimi moral.

Në filozofinë bashkëkohore, ideja e “banalitetit të së keqes” na ndihmon të kuptojmë pse ligësia e njerëzve të zakonshëm është kaq e rrezikshme. E keqja nuk kryhet gjithmonë nga figura monstruoze, por nga njerëz “normalë”, që ndjekin rregulla, zbatojnë procedura dhe heqin dorë nga gjykimi moral personal.

Në këtë kuadër, njeriu i mirë pushon së menduari etikisht dhe fillon të mendojë funksionalisht:

“Kjo nuk është puna ime.”

• Etika e përgjegjësisë kundrejt etikës së qëllimit.

Një dallim thelbësor moral është ai midis: “etikës së qëllimit” (unë jam i mirë sepse nuk kam qëllime të këqija) dhe “etikës së përgjegjësisë” (unë jam përgjegjës për pasojat e veprimeve dhe mosveprimeve të mia).

Ligësia e njerëzve të mirë lind pikërisht nga ngushëllimi moral që ofron etika e qëllimit. Ajo i lejon individit të ndihet etikisht i pastër, edhe kur veprimet (ose mungesa e tyre) prodhojnë padrejtësi reale.

• Shoqëria shqiptare si hapësirë e kompromisit moral.

Në shoqërinë shqiptare, shumë qytetarë e konsiderojnë veten njerëz të ndershëm dhe “të mirë”. Megjithatë: pranojnë ryshfetin “sepse kështu bëhet”; heshtin kur shohin abuzime në institucione; nuk denoncojnë padrejtësi nga frika ose interesi. Këta njerëz nuk e shohin veten si pjesë të problemit, por pasiviteti i tyre e mban gjallë korrupsionin. Kjo është një formë e rrezikshme ligësie, sepse paraqitet si normalitet.

Një shprehje shumë e përhapur është: “Mos u përfshi, se s’ke ç’fiton”. Kjo lloj filozofie i mbron individët nga rreziku, por e braktis shoqërinë ndaj padrejtësisë. Kur njerëz të mirë zgjedhin të mos përfshihen përballë dhunës, padrejtësisë sociale apo shkeljes së ligjit, ata bëhen bashkëfajtorë pasivë.

Shpesh, raste të diskriminimit (gjinor, ekonomik, rajonal), njerëzit nuk i miratojnë hapur, por as nuk i kundërshtojnë. Heshtja përballë përbuzjes apo padrejtësisë ndaj të tjerëve është një ligësi morale, sepse i mohon viktimës mbështetjen dhe dinjitetin.

Në një shoqëri ku mbijetesa, frika dhe përshtatja historikisht kanë qenë strategji jetese, mirësia shpesh identifikohet me të mos bërit zhurmë, të mos përplasurit me pushtetin dhe të ruajturit e qetësisë personale.

Por nga këndvështrimi moral, kjo është një “etikë e tërheqjes”, jo e virtytit. Mirësia pa guxim shndërrohet në neutralitet moral, ndërsa neutraliteti në aleat të së keqes.

• Pse është më e rrezikshme kjo ligësi?

Ndërsa ligësia e hapur përballet, denoncohet, ligësia e njerëzve të mirë është e padukshme, shfaqet si racionalitet dhe përhapet si normë shoqërore.

Ligësia e njerëzve të mirë gërryen themelet morale të shoqërisë, e bën të keqen të pranueshme dhe të pashmangshme, çarmatos ndërgjegjen kolektive dhe krijon iluzionin e moralit, ndërkohë që padrejtësia vazhdon.

Shoqëritë nuk shkatërrohen vetëm nga njerëzit e këqij, por nga shumica e mirë që nuk vepron.

Si përfundim, kjo thënie e Xhulio Andreotit nuk është një akuzë ndaj mirësisë, por një thirrje për ta radikalizuar atë. Në thelb, ajo na sfidon të rishikojmë veten. A mjafton të mos bësh keq për të qenë i mirë? Apo e mira kërkon guxim, qëndrim dhe veprim?

Filozofia morale na mëson se – mirësia pa veprim është iluzion; ndërgjegjja pa guxim është e rrezikshme dhe neutraliteti përballë së keqes është një zgjedhje morale në vetvete.

Moralisht, të jesh i mirë do të thotë të mos pajtohesh me të keqen edhe kur kjo ka kosto personale. Përndryshe, mirësia e heshtur shndërrohet në një nga format më të rrezikshme të ligësisë.

Prandaj, ligësia e njerëzve të mirë është më e rrezikshme sepse ajo lind nga dorëzimi i mendimit etik – dhe aty ku mendimi ndalon, e keqja fillon të duket normale.