Nga Arben Isaraj-
Pavarësisht karakterit mitik, “Odisea” e Homerit në libër apo kinematografi na shërben edhe sot, sepse është shumë më tepër se një rrëfim për udhëtimin e Odiseut drejt Itakës. Ajo është një vepër që trajton natyrën njerëzore dhe sfidat e jetës.
Për mendimin tim, historia e “Kalit të Trojës” është një nga rrëfimet më të fuqishme të trashëgimisë kulturore të qytetërimit perëndimor.
Ajo nuk është thjesht historia e një strategjie ushtarake të suksesshme, as vetëm simboli i zgjuarsisë së Odiseut dhe i disfatës së trojanëve.
Në një lexim më të thellë etik dhe filozofik, Kali i Trojës përfaqëson një metaforë universale të sjelljes njerëzore përballë mashtrimit, dëshirës, besimit, frikës, krenarisë dhe manipulimit.
Tradita epike tregon se, pas një lufte të gjatë dhe të pafrytshme, grekët përdorën një strategji të bazuar jo më në forcën e drejtpërdrejtë, por në mashtrim. Një kalë i madh prej druri u la pranë Trojës, ndërsa brenda tij ishin fshehur luftëtarë grekë. Trojanët, duke e interpretuar largimin e ushtrisë greke si fundin e luftës dhe kalin si një objekt me domethënie fetare apo si trofe të fitores së tyre, e futën atë brenda mureve të qytetit. Gjatë natës, luftëtarët dolën prej tij dhe hapën portat e Trojës për ushtrinë greke.
“Kali i Trojës” është shumë më tepër se një episod i mitologjisë së lashtë.
• Ai është pasqyrë e qëndrueshme e natyrës njerëzore.
• Ai na tregon fuqinë e inteligjencës, por edhe rrezikun e inteligjencës së shkëputur nga morali.
• Ai na tregon domosdoshmërinë e besimit, por edhe cenueshmërinë që lind prej tij.
• Ai na tregon fuqinë e mashtruesit, por gjithashtu dobësitë e të mashtruarit.
• Ai na kujton se njeriu mund të humbasë jo vetëm sepse kundërshtari është më i fortë, por sepse ai arrin të kuptojë çfarë dëshirojmë, çfarë kemi frikë dhe çfarë jemi të gatshëm të besojmë.
Në këtë perspektivë, Troja nuk u pushtua thjesht kur ushtarët grekë dolën nga kali. Ajo filloi të binte në momentin kur pamja u pranua si e vërtetë pa u shqyrtuar realiteti që fshihej pas saj.
Në planin etik, pyetja më interesante nuk është vetëm: Pse grekët mashtruan?
Pyetja më e thellë është: Pse trojanët u mashtruan?
Pikërisht këtu miti kalon nga historia ushtarake në analizën e natyrës njerëzore. Kali mund të ishte ndërtuar nga grekët, por ai nuk do të kishte pasur asnjë fuqi nëse trojanët nuk do ta kishin futur vetë brenda mureve të tyre.
Prandaj, historia e Kalit të Trojës është njëkohësisht histori e mashtruesit dhe e të mashtruarit, e manipulimit të jashtëm dhe e dobësive të brendshme njerëzore.
Mësimi etik është i qartë: • Njeriu duhet të mësojë të ruajë “portat” e gjykimit të vet.
• Jo çdo gjë që vjen si dhuratë është e mirë.
• Jo çdo fitore e dukshme është fitore reale.
• Jo çdo premtim është i sinqertë.
• Jo çdo ide që na kënaq është e vërtetë.
Dhe, mbi të gjitha:
• Jo çdo Kalë Troje na imponohet nga të tjerët. Disa prej NESH i fusim vetë brenda mureve tona.
Prandaj mbrojtja më e fuqishme kundër mashtrimit nuk është vetëm inteligjenca. Është bashkimi i arsyes kritike, karakterit moral, përulësisë, integritetit dhe guximit për të dëgjuar paralajmërimin edhe atëherë kur ai kundërshton atë që dëshirojmë të besojmë.
Në këtë kuptim, historia e Trojës mbetet një paralajmërim universal: qytetet kanë porta, institucionet kanë rregulla, por edhe ndërgjegjja njerëzore ka kufijtë e saj.
Etika fillon pikërisht me pyetjen se çfarë lejojmë të kalojë përmes tyre.
