Home / Kryesore / Letra e rrallë e Veqilharxhit/ Përpiqem vetëm të bëj të shkruhet gjuha e Kombit

Letra e rrallë e Veqilharxhit/ Përpiqem vetëm të bëj të shkruhet gjuha e Kombit

Ai bëri abetaren e parë shqiptare me 33 shkronja që u përdor gjatë Rilindjes,
por edhe shërbeu si një bazë për abetaren e mëvonshme. Ai ishte një
personalitet i lartë i administratës legjislative rumune, me gjurmë në
veprimtarinë e tij, ndaj dhe shtëpia e tij në Rumani është kthyer në muze.

Vithkuqari Naum Veqilharxhi (1767 – 1846), jo vetëm se ka qenë një nga rilindësit e parë, që veproi
në gjysmën e parë të shek. Të 19-të, por edhe për shkak të veprimtarisë së tij të spikatur quhet
profesor i Rilindjes. Ai bëri abetaren e parë shqiptare me 33 shkronja që u përdor gjatë Rilindjes,
por edhe shërbeu si një bazë për abetaren e mëvonshme. Ai ishte një personalitet i lartë i
administratës legjislative rumune, me gjurmë në veprimtarinë e tij, ndaj dhe shtëpia e tij në Rumani
është kthyer në muze. Më poshtë po japim një dokument të rrallë, një letër që ai ia dërgon nipit të
vetë në Vjenë:
Mora letrën tënde të 6 marsit nga Vjena, i dashur nip, dhe menjëherë pas përshëndetjes sate, shoh
se ke lluar të më qash hallë keq, sepse punët me të cilat merrem dhe që ti i di, më sjellin dëm dhe
material dhe moral.
Më poshtë më ke bërë fajtor pse kam njohje dhe miqësi me Dhimitër Marinin, të cilin ti e neverit si
të çkishëruar, duke u shprehur me habi të madhe dhe me tri pikëçuditëse!!! Ti pastaj çuditesh, duke
thënë: “Cila vallë nga tri perëndeshat, që përcaktojnë fatin e njerëzve, deshi që të mos dalë ndonjë
tjetër, por xhaxhai im shumë i shtrenjtë, për të lidhur ato që s’lidhen, të sjellë në formë atë që nuk ka
formë, të bashkojë në një tufe myslimanët fanatikë, të krishterët ortodoksë superticiozë, papistët
që urrejnë fetë e tjera, të krijojë një trup homogjen nga kombi shqiptar? Mallkoj atë orë, xhaxhai im i
nderuar, kur ju u dhatë pas një ideje të tillë himerike. Me gjithë këtë le të ndjekim fjalën e urtë
italiane. “Më mirë vonë se kurrë”. Ç’u bë, u bë, mori fund, po dhe në të ardhmen hiqni dorë nga
planet që nuk mund të realizohen, duke përbuzur lajkat e të huajve, besoni në fjalët e nipit tuaj, i cili
ka informata…”
Duke i shkruar fjalë për fjalë vërejtjet dhe këshillat e tua, po përgjigjem me të njëjtën radhë, siç janë
parashtruar dhe në letrën tënde.
Dhe së pari kujtoj se dëmtim material pëson ai që sheh dëm sidomos në trup të tij, por një dëm të
tillë e pësojnë pa përjashtim të gjitha krijesat organike të krijuesit në tokë. Pra, as edhe ti vetë, me
gjithë përpjekjet e tua, nuk ke për të shpëtuar nga një dëm i tillë. Po në qoftë se ti me këtë kupton,
pa i përdorur mirë fjalët, dëmin e pasurisë së tundshme dhe të patundshme, akoma ca më keq;
sepse këto nuk bëhen kurrë pronë e përhershme e askujt dhe në qoftë se nuk do të rrojë në një
shoqëri njerëzore, do të mund të rreshtojë shembuj të panumërt, të vjetër e të tanishëm njerëzish të
panumërt, të cilët duke e quajtur veten të sigurt nga të gjitha prapësitë e fatit u bënë menjëherë
fare të varfër, dhe të tillë ke jo vetëm tregtarë të mëdhenj, por edhe mbretër: dhe ti e konsideron veten në siguri – sheh ëndrra, o nipi im. Nuk dini çdo të pjellë dita e nesërme. Kjo është një e
vërtetë e përjetshme.
Së dyti, dëmtim moral pësojnë në përgjithësi njerëzit që i sjellin dëm shoqërisë, dhe të tillë janë ata
që dëmtojnë familjet dhe shoqërinë, si gënjeshtarët, batakçinjtë, çprishësit, turbulluesit,
vjedharakët, hajdutët…dhe të tillë a do të mësosh, o nipi im, cilët janë?
Ata që e kanë përqendruar të gjithë vëmendjen në veten e tyre, duke mos treguar asnjë interes për
të tjerët. Këta, duke e kuptuar keq fjalën interes, përdorin çdo mjet të lejuar dhe të palejuar vetëm
për të shtuar dhe për të grumbulluar argjend dhe ar, që t’i kenë gati mjetet e çprishjes.
Unë pra, me punën time kujtoj se nuk mund të vihem në radhën e të tillëve, ndryshe të gjithë ata që
para meje pak a shumë kanë qenë shpikësh shkronjash, do t’ua kenë sjellë dëm kombeve të tyre: si
shembull Thefshi i nikasve, Kadmi i tebanëve, Pallamidi i peloponezëve, Qirili i sllavëve…
Së treti, më bëre fajtor se kam lidhje me Dhimitër Marinin si njeri i lik, po në botë krejt të liq janë ata
që u përmendën më lart, kurse ata që rastësisht, për shkak të ndonjë rrethane të pashpjegueshme,
kanë humbur pasurinë e tyre në të holla dhe që nuk kanë qenë në gjendje t’ua kthejnë
huadhënësve, nuk mund të quhen njerëz të këqij, veçse relativisht. Mua, ndershmëria e tij jo vetëm
që nuk më dëmtoi, por më ka sjellë e më sjell dobi: sigurisht po të ish njeri krejt i dëmshëm, as
administrata vetë nuk do ta mbante në gjirin e shoqërisë njerëzore.
Vij tani në pjesën më thelbësore, duke t’u përgjigjur them se njerëzit dolën nga duart e krijuesit
thjesht qenie me arsye të pajisura me nevoja të ndryshme zike, për shërbimin e të cilave
shtrëngoheshin të përdorin fuqitë e tyre mendore e zike. Këta vetëm me anën e mendimeve të
përbashkëta mundën të lidhen e të bashkohen dhe të formojnë mbi tokë shoqëritë njerëzore të
vogla dhe të mëdha: d.m.th. racat, set dhe kombet dhe pastaj mbretëritë e mëdha.
Kështu pra njerëzit, që në kohë më të lashta lluan lëvrimin e gjuhës së tyre, duke u zhvilluar dora
dorës, duke u nisur nga gjëra të vogla dhe dalëngadalë lidhën ato që s’lidhen, u dhanë formë atyre
që nuk kishin formë dhe bashkuan në një komb antropofagë të egër e barbarë. Si pra? Cili ishte
kombi grek para ose dhe në kohën e Omerit, gjatë shekujve mitologjikë ? Çfarë ishte si romak në
kohën e Romulit dhe më përpara ? Amerikanët në kohën e Kolombit ? Englezët në kohën e Krishtit?
Rusët para Pjetrit të Madh? Qysh këta dhe të tjerë si këta u zhvilluan menjëherë që në llim, apo
edhe ata si ne lluan një ditë dhe duke ecur përpara dora-dorës dhe me siguri, kanë arritur atje ku
ne i shohim sot?
Së fundi, si lloi Konfuci në Kinë, Zoroastri në persët, Moisiu në ebrejt, Brahma në hindusët, Thefshi
në nikasit, Zallamoksi në sllavët, Likurgu në Laqedemonasit, Karondi dhe Soloni në athinasit,
Letra e rrallë e Veqilharxhit / Përpiqem vetëm të bëj të shkruhet gjuha e Kombit
Orfeu në trakët, Krishti në të krishterët, Muhameti në muhamedanët, Luteri në evangjelistët dhe të
tjerë ligjvënës dhe prijës kombesh? Këto kombe me kalimin e kohës dhe dora-dorës, sa u
përmirësuan!
Mësimet janë si farërat. Kështu kanë lluar para nesh të gjithë udhëheqësit e kombeve, punët e të
cilëve ishin shumë më të vështira për t’u realizuar se sa e imja. Ata morën përsipër riformimin
rishtaz të një kombi të ri, kurse unë përpiqem vetëm të bëj të shkruhet gjuha e Kombit, jo siç e
përshkruan ti, keq.
Duket se nuk ke kënduar kurrë historinë e sit njerëzor që të shohësh se kurrë kombet nuk kanë
lluar menjëherë, por njeri ka lluar pardje, tjetri dje, tjetri sot dhe tjetri nesër; fundi i fundit një ditë
do të llojë edhe ky…
“U ke besuar trashë mësuesve të tu grekë, nipi im”!…
O nip! Vetëm kafshët nuk gjykojnë, e kanë të përcaktuar nga vetë natyra edhe fatin, edhe jetën e
tyre; kurse njeriu ka një destinacion, të cilin mund ta arrijë veçse duke lluar të ecë gradualisht nga
gjërat më të vogla…Ti, siç thua, ke lexuar shumë historianë dhe për shqiptarët nuk ke gjetur as
gjënë më të vogël. Ti, të gjitha studimet e tua i ke bërë në shkollat greke, të cilat janë organizuar për
të ndriçuar rininë greke dhe jo për ndriçimin e kombit shqiptar; por ti, si një burrë me arsim, si nuk e
kape idenë nga krahasimi i të gjitha kombeve të tjera, që një komb si ai shqiptari, i krijuar në të
njëjtën kohë me kombet e tjera, që zë një vend të caktuar në tokë, që ka tipare të veçanta të gjuhës,
të dokeve dhe zakoneve, si ishte e mundur të mos kish dhe dy shekujt e tij mitologjikë, heroikë,
politikë dhe fetarë, të shpërnguljeve dhe të rivendosjeve të tij? Por u besove trashë e trashë
mësuesve të tu, se që nga të gatuarit e njeriut dhe gjer tani ky komb paska qenë një gur inorganik, i
mbetur në pa veprimtari të plotë ose si një larvë insektesh, e cila nuk ka pësuar ende
metamorfozën e saj natyrore si utur…
Shpikësit e shkronjave nuk sjellin dëm, por përparim!…
Më këshillon të ruhem nga këshillat e të huajve por nuk ka këshillë më të keqe nga ajo që e shtyn
njeriun të mohojë kombin e vet, d.m.th. prindërit e tij, faresin e tij, miqtë e tij, bashkëkombësit e tij,
vetë vatrën e tij atërore, varret e stërgjyshërve të tij, gjërat e shenjta të vetë familjes së tij dhe të
shkojë për t’i kërkuar të gjitha këto gjetkë, ku kurrë nuk do të ketë mundësi për t’i gjetur, duke
vuajtur gjatë jetës: Pra, atë që këshillon gjëra të tilla, nuk di në ç’kategori ta vendos. Unë, i dashur
nipi im, mund të zgjatesha më shumë akoma dhe të bëja më shumë sqarime, por kujtoj se edhe
këto janë të mjafta, nga të cilat kuptohet edhe pikëpamja ime edhe sistemi im, a është një ëndërrim
i thjeshtë, apo ka edhe ky bazat e tij duke pasur për të ardhmen të mirat e tij që shpresojmë. Të uroj
Letra e rrallë e Veqilharxhit / Përpiqem vetëm të bëj të shkruhet gjuha e Kombit
shëndet, mos pusho të duash xhaxhanë tënd, i cili është i gatshëm të dëgjojë këshillat e tua dhe
nga këto do të zgjedhë gjithnjë, vetëm të dobishmet.
Naum Veqilharxhi, i pari ideolog, por edhe i pari dëshmor i Rilindjes sonë Kombëtare
Naum Panajot Bredhi, i mbiquajtur Veqilharxhi, është ideologu i parë i Rilindjes sonë në Shqipëri,
një nga ata që u hapën udhën ideve të reja politike e kulturore kombëtare.
U lind në vitin 1797 në Vithkuq të Korçës. Ai pati mërguar në Rumani. I ndikuar nga idetë e lëvizjes
kombëtare të popujve të Ballkanit, mori pjesë në revolucionin rumun të vitit 1821 kundër Turqisë,
revolucion që pati karakter jo vetëm çlirimtar antiosman, por dhe antifeudal. Me formimin iluminist,
Veqilharxhi e drejtoi vëmendjen tek atdheu i tij. Në vitet ‘40 të shekullit XIX lëvizjet çlirimtare në
Shqipëri kishin marrë hov, por atyre u mungonte një program kombëtar dhe një platformë
ideologjike e përpunuar. Veqilharxhi ka meritë se në shkrimet e tij formuloi i pari kërkesat
themelore të Rilindjes.
Punën e tij si atdhetar iluminist e nisi me krijimin e një alfabeti origjinal të gjuhës shqipe, të përbërë
prej 33 shkronjash. Me këtë alfabet hartoi dhe libra për mësimin e shqipes. Të parin libër, që është
e para abetare për mësimin e gjuhës shqipe, Veqilharxhi e botoi më 1844 me titullin “Evëtar”. Një
vit më vonë, më 1845, e botoi të përpunuar e të zgjeruar, me titullin “Fare i ri evëtar shqip për djelm
nismëtar”, të shoqëruar me një parathënie për djemtë e rinj shqiptarë. Kërkesat e lëvizjes sonë
kombëtare, Veqilharxhi i paraqiti në tri shkrime të tij: Në parathënien e botimit të dytë të Evëtarit, në
një letër dërguar nipit të tij dhe sidomos në një “Enqiklikë” (letër qarkore). Vepra e Veqilharxhit luajti
rol të madh gjatë Rilindjes. Rilindësit e njihnin si paraardhës dhe ushqenin për të një nderim të
madh. Veqilharxhi toi dashurinë dhe respektin e bashkatdhetarëve patriotë, por edhe mërinë e
armiqve të Shqipërisë, veçanërisht te grekomanëve.
Më 1846, ai u helmua nga agjentët e Patriarkanës, duke qenë kështu jo vetëm i pari ideolog, por
edhe i pari dëshmor i Rilindjes Kombëtare. diasporashqiptare.al

Check Also

RËNIA E KINEMA 17 NËNTORIT

Elsa DEMO- Shembet më e vjetra dhe e para kinema me arkitekturë moderne në Shqipëri. …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

five × 4 =