Home / Kryesore / Kënga e fundit për Lefter Çipën

Kënga e fundit për Lefter Çipën

 [ VETËTIMA BËHET FLI NË JON ]

  Nga Xhevair LLESHI-
    Në panairin e Librit në Prishtinë më 2008 promovonim dy veprat e poetit Lefter Çipa. Prisnim të vinte. Edhe Sandri, Aleksandër Çipa, poet dhe gazetar, i biri, ndihej i shqetësuar.  Ishte e zorshme të mendoje në Prishtinë për shkaqet e mungesës, megjithatë në preokupimin tonë ishte një grup fëmijësh i shkollës «Faik Konica» me lule në duar, që prisnin në sallën e Pallatit të Rinisë, ku zhvillohej panairi, për të deklamuar poezitë e poetit piluriot, bregasit të famshëm. Ah, poezia e Bregut! Atij i kish sjellë më shumë andralla se gëzim. Deti i nanuriste nëpër dallgë, Akrokeraunet i çonin gjer te retë dhe i kthenin në lot, valanidhët dhe bungërit numëronin shekujt e jetës mbi tokë… Kënga i betohej se nuk mund të ecej kështu, se ajo ishte vetë poezia. Të dyja trazonin shpirtrat, aq sa edhe deti, edhe mali, në këmbë të të cilit ngrihej Piluri, ishin të mbushur me lule. Dhe kur deti e mali afroheshin, më tepër shpërthente e qeshura poetike, që nuk donte kurrsesi të kthehej në tragjedi. Këngët binin rrëmbimthi poshtë, mbërthenin prenë në det, Vajzën e Valëve, vaji i së cilës ngrihej e ulej aty ku zhurma e humbte zërin me madhështi.
   Teksa ktheheshim në Tiranë nga Saranda, ndonëse dita ishte thyer vendosëm të kalonim në Pilur, në ballkonin e jashtëzakonshëm përmbi Jon dhe nën Mal. Gjithçka tjetër ishte një amalgamë e natyrës, herë me diell e herë me re, me buçima shurdhuese, pa anë e fund, poshtë dhe lart në vijën bregdetare e në shkëmbinj. Çfarë natyre! Frynte pak erë, që i trondiste valët. Aty në mal ishte tjetër krenari, kaq e çudit­shme e deri tej në mes të Jonit që tretej gjer në horizonte, ku bënte bujë një blu e mrekullueshme, e thellë dhe një fije e hollë e ndante nga qielli i kaltër. Doja t’i trokisja në derë Lefter Çipës, njeriut. Doli e shoqja, nëna e djemve që i mbanin ison me drithërimë të atit, me një fisnikëri të rëndë. Por për fat të keq Lefteri  nuk ishte në Pilur. Ia kish marrë këngën në krahë Vlora, ndërsa ai donte ta kishte patjetër në Himarë. Tej, Vajzën e Valëve rrezik ta përfshinte Deti dhe pastaj Mali do të gjëmonte aq sa valët largoheshin thellë… Kushdo e kuptonte se deti po ankohej për malin, e përse donin ta merrnin të tërin? Duket i kish ardhur në majë të hundës me valët dhe klithmat, me retë dhe zërat e kujtdo, edhe të të moçmëve. Dukej se edhe njerëzit donin të imitonin për qejf zërat e të dyve, nuk donin të qëndronin përgjithmonë spektatorë, ndonëse natyra u kërkonte përherë të dëshmonin jetën e tyre. Dhe ne e lamë Pilurin. Mund të qëndronim atje, ishte bukur. Dhëntë e dhitë zbrisnin nga mali. Fshati i gjithë përtypte këngën e tij, gjersa dielli të kridhej përfundimisht në det, bashkë me Vajzën e Valëve. Gati pëshpërita, se nuk e prisja këtë furi shpërthimi. Më erdhi keq që Lefterin e kish marrë me vete kënga në Vlorë, kurse kisha menduar të bëja diçka të bukur me të aty në Pilur. Zëri i mrekullueshëm, shoqëruar me një gotë raki, art… Ai do të më vinte dorën në sup, siç bënte ngaherë edhe me malin, edhe me detin, pastaj do t’ia mbyllte derën kujtdo me dashuri dhe forcë, sepse e dinte që deti aty ishte, edhe mali po ashtu, ata po, e jo unë, ata – mali dhe deti po edhe të bijtë – mund t’ia mbanin ison polifonisë së tij, me zërat që shkaktonin tërmet. Kushdo të ishte do të priste këngën e tij, poezinë e kënduar prej tij, Detit dhe Malit…
   Kënga dhe poezia e Lefter Çipës! Me këngën dhe me poezinë, kur i zotëron të dyja, je edhe i ri, edhe i vjetër, përplot jetë e mote, ku binin në sy yjet me dritë, me këngëtarët e tjerë të polifonisë së madhe e të fuqishme që buron nga Deti dhe fle te Mali, ku dalin e vallëzojnë sirenat me llërë të zbuluara, kaq të bukura sa drita s’binte në sy. Vetëm aty, ndiheshe i frymëzuar, sepse aty mugullonte tharmi i çmendur që bën përshtypje mbi të zakonshmen dhe të mbush me emocion. Aty mis­tika të bën poet. Madje mjafton të kesh ardhur edhe vetëm njëherë. E shikoje Jonin, më të bukur s’mund ta bënte askush, pastaj hidhje sytë nga mali që të qëndronte kryelartë në buzë të Pilurit. Pastaj kërkoje me sy kishat, afresket e tyre, kalanë e Ali Pashës ku Vasiliqia këndonte ninullat e detit. Edhe atje, në hajate dhe në breg ankoheshin afresket e gërvishtura të detit e të shkëmbinjve, pastaj të mendoje se Piluri kulloste sytë gjithandej në një hapësirë të pamat. Kur hyje në Pilur kushdo donte që të merrte diç prej teje, ndoshta zërin dhe ta ruante aty, pasi në Akrokeraune ruhen, thotë legjenda, zërat e detit, të maleve dhe të njerëzve këngëtarë. E, thoshin më pleqtë, zërat e të gjithëve atyre që vinin miq në Pilur. Mjaft që të këndonin. Vetëm Vajzën e Valëve, por të mos e merrte vesh askush… Jo, se s’duhet ndryshe, pranohet edhe këngë tjetër… E di këngën? Jo? Kënga ka dritë, kur të del nga xhani… Dhe sytë duhet t’i mbash paksa mbyllur dhe le të psherëtijë mali e le të bubullojë deti, njeriu dashurohet me të dy, kurse këngëtari dhe poeti edhe me veten, përbrenda. Ajo është dashuri… Poeti dhe kënga e tij janë si ajri, si fara, si bleta, more, aty-aty në të drithëruar, zëri bëhet engjëll, ngrihet si zog i bukur, puth ‘Vajzën e Valëve’ dhe e ndjek me sy, e zë me dorë… kridhen në det me sirenat e tjera dhe vaji i merr vajzat në Breg. Ç’lot të mahnitshëm! Zë i hollë si cipë e vesës, zë i rëndë si hija e malit… zë i thyer si vetëtimë, si Vetëtima mal, e krisur, e dehur, ja, si Çika atje tej e mbuluar nga retë, ai që ke përpara, që i merr e i lë mbarë, si e kënduar gjersa të dhemb zemra, e ato të uruara vajza vijnë vetë… Po pse, pse? Zemrat e tyre të puthura, gjithë kohën në det aty brenda… Dhe ti, merr kë të duash me të mirë, por jo poezinë, as këngët e Bregut, se asnjë s’të jepet, po të paktën merru me detin që di ta kullosësh e në mundsh edhe me malin…
  E dëgjoja, ato dy herë që u takuam, me një kujdes e durim prej plaku, ashtu siç e kuptoja atëherë marrëdhënien mes këngës, poezisë, malit dhe qiellit, si dëshmitar i tyre. Lefteri, me një sy që të zotëronte menjëherë, në dukje i eshkët, i thantë, i rrahur nga era e detit, i dritësuar nga mali, i thekur në diell dhe me të gjitha aromat e magjishme të asaj mahnitjeje të rrallë të Bregut, qe tashmë i gjetur, me vështrim të tretur në një pafundësi të magjishme blu e mjaft shprehëse,… pastaj shpërthente kënga me vargjet e tij të pashtershme. Ai njeri edhe punonte, edhe këndonte. Ai mbathte brin­jën e malit me dashuri të ndezur, aq sa mali i mbante iso atij, ai thellonte dhe ngrinte lart valët e detit me zërin e tij dhe pikërisht atë çast, këputej këmba e malit e për pak humbte udhët deti. Zot!… Pa do të vinte Vajza e Valëve të ndizte qirinj në kishën e Vasiliqisë në buzëdet,… të mbushnin ujë në buronja, të pinin pastaj verë e raki me mjaltë Bregu safi sa kuja të mbulonte Vetëtimë e Çikë, të marrosej era e malit dhe e detit, të bënte fole po të donte, që nesër të zbukuronte varrin e tij prej njeriu (se poeti dhe kënga nuk vdesin kurrë; njeriu po, ai vdes!), ja, kështu dhe prej një plaku kënge… dhe prej sevdalliut më të thekur të Pilurit e të gjithë Bregut, nga Saranda në Karaburun, që edhe kur plaken e kanë flakën… Po çfarë flake, se…!   
   Ai do të kërkonte të hynim në pyll, sepse aty, siç thoshte, ndihej edhe në Det edhe në Mal. Zëri në bisedë pak i gërvishtur e i ulët, duhet të ishe i përkulur pa ta dëgjoje në tingull të qartë. Sepse ai donte t’i vije veshin mirë. Mund të të rrëshqiste ndonjë metaforë apo figurë tjetër dhe s’do t’i kishe punët si duhet. Kënga lëshonte bistakë të mëdhenj si vala e detit, pale kur kanë lënë mendt me poetët dhe këngëtarët e polifonisë së Bregut, atje ku llafose me shpir­tin… E ku dini ju për shpirtin, llafe po, s’kini si ta dini, jini pa faj… Poeti e mban të qeshurën me dorë, kënga i zbërthen brinjët të qeshurës. Mos, se na shastise! Kënga, e mjera, do pak zjarr. E punon hollë, e bën fije-fije, tingull më tingull, të vë në gjumë, pastaj të ngroh si zjarri, të rrëmben në krahë, më pas të mbetet në duar a të fiket, ku i dihet fundit, këndon i mjeri dhe Deti hiç, as Mali bëzan, pastaj Vajza e Valëve të puth e s’të lëshon… «Vdesin» poetët të parët, vdes kënga e fundit, Deti dhe Mali në mes tyre dhe era fryn sa s’ka më bukur… Deti, mali, era, aromat, drita… të gjitha së bashku harbojnë…
   Lefter Çipa nuk pushonte, e shikoje dhe e mbaje buzën më gaz. Të nxirrte nga vera e tij, verë e kuqe dhe të thoshte vargjet që shihnin ç’bëhej në këtë botë… Aroma e detit që më mbush gjoksin e më zgjon nga gjumi, një parfum dehës, de­likat, prandaj mbahet brenda në shpirt, e ruan fjalën për ta ruajtur, pa diellin që poetit edhe në tokë i futet, se poetit i bëhet kurban shpirti, plaket, s’mban as farë as dritë, nuk zë, s’mban… Të dy digjen në flakën e shpirtit… Mbi tokë e mbi det ai këndon këngë me vargjet e tij. Deti dhe Mali janë më të bukur se unë, shpërthente Lefteri, ja, ato më lanë djalosh 20 vjeçar…, i çmendur vërtet por jeta më vjen pas, i bërë xhind nga dashuria… Mbeta në Breg e lart në Pilur dhe këndoj, e di kush fle në këtë det e në këto male? Kanë qenë shtojzovalle, ca perri, Vajzë e Valëve dhe nuk i mbyllin dot sytë…
   Mbeta rob i poezisë dhe i këngës, rob i zërit tim, thotë. Jam gjithnjë te porta e madhe e shtëpisë sime. Brenda gjithnjë dritë. Ku ta gjeja një të atillë bukuri! Deti me trup të hedhur e me sy të mëdhenj blu me përplot vetëtima anash nga malet, ku ndizet më shumë zjarri i dashurisë, ndërsa mali dhe era qajnë me ulërimë. Deti afrohet ngadalë dhe mali të përkund, të njeh mirë, të studion, të bie në krahë dhe më pas ulërin.
   Këndonte Lefter Çipa dhe thurte vargje se aty te syri i tij i madh ishte mbledhur e gjithë Shqipëria e cila i rrinte dhe i rri gjithmonë çuditshëm e me buzën më gaz. Ai e donte vendin e tij dhe mot e jetë aty në ballkon të Jonit do të mbetet, brymë dhimbjeje… Monument i këngës dhe i poezisë… Vetëtimë e zjarrtë mbi mal, hon i thellë në Jon…
Tiranë, më 21 shkurt 2021-02-21

Check Also

Bilanci i fundit/ Rritet numri i të infektuarve me COVID dhe të shtruarve, 21 viktima gjatë 24 orëve

21 persona kanë humbur jetën si pasojë e koronavirusit në 24 orët e fundit në …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

nineteen + 10 =